Trò chơi tổng bằng không và luật nhân quả

Trong quan hệ quốc tế hay nhắc đến thuật ngữ “trò chơi tổng bằng không” và mối quan hệ “win-win”. Tôi nhận ra mình là ngươi thích liên kết làm ăn, cũng hiểu rõ sự phức tạp và “giang hồ hiểm ác” trong các mối quan hệ làm ăn chung, nhưng kệ thôi, cứ sống và làm việc theo ý thích của mình là vui.

Tôi được nuôi dạy từ nhỏ là việc gì cũng nên tự tay mình làm, tự học, tự chơi., tự vui, cho nên thời thơ ấu tôi thường xuyên “vạn lý độc hành”, bữa nào đó rủ bạn đi bơi mà không có đứa nào rãnh là tôi xách quần đi bơi một mình. Muốn đi tập võ, rủ hoài không có đứa nào thích thì tôi xách túi đang ký đi tập một mình. Niềm tự hào của tôi là không cần nhờ vã ai hết, không cần tam up ới ai cả, chuyện gì mình cũng có thể tự một mình mình làm.

Mãi đến khi lớn lên tôi mới dần nhận ra Bước 1 là mình phải tự cường, nhưng Bước 2 thì nên hợp tác, phải phụ thuộc vào ai đó. Mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau đó liều lượng bao nhiêu thì tuỳ bản tính mỗi người, nhưng nên có và phải chấp nhận thương đau (miễn đừng chết thôi) nếu bị “phản thùng”. Có một logic thế này

THẾ LƯỠNG NAN CỦA TÙ NHÂN

Trò chơi “Thế lưỡng nan của tù nhân” có thể được tóm tắt như sau: Giả sử cảnh sát bắt được hai người phạm tội tàng trữ một lượng nhỏ ma tuý, với án phạt có thể là một năm tù giam. Cảnh sát có lý do để tin rằng cả hai là những tên buôn ma túy thực thụ, song lại không có đủ bằng chứng để buộc tội họ. Nếu bị chứng minh là những tay buôn ma tuý thực thụ thì cả hai có thể chịu mức án lên đến 25 năm tù giam. Cảnh sát biết rằng chỉ cần lời khai của một tên chống lại tên còn lại là đã đủ kết án tên còn lại mức án của tội buôn ma tuý. Cảnh sát cho biết sẽ tha bổng cho bất cứ ai trong hai người nếu người đó cung cấp chứng cứ buộc tội người còn lại phạm tội buôn ma túy. Trong trường hợp cả hai cùng cung cấp chứng cứ chống lại nhau thì cả hai đều nhận mức án giống nhau là 10 năm tù. Cảnh sát đưa ra phương án này vì muốn giam giữ cả hai trong vòng 10 năm, nếu không cả hai sẽ bị tống giam chỉ một năm và sẽ nhanh chóng ra tù tiếp tục tham gia buôn bán ma túy.

Cả hai kẻ tình nghi bị nhốt vào những buồng giam riêng biệt và không được liên lạc với nhau. Mỗi tù nhân đều có những tình huống lưỡng nan giống nhau: nếu tố cáo tên kia thì tên kia sẽ phải ngồi tù 25 năm còn mình sẽ được tự do, hoặc không tố cáo và giữ im lặng thì sẽ ngồi tù một năm. Nhưng nếu cả hai đều tố cáo nhau thì cả hai sẽ phải ngồi tù 10 năm. Mỗi tên đều nghĩ “Tốt hơn hết là mình nên tố cáo. Nếu tên kia không tố cáo và mình cũng im lặng, thì cả hai ở tù 1 năm. Nhưng liệu nó tố cáo thì sao? Trong trường hợp đó nếu mình cũng tố cáo thì mình phải ngồi tù 10 năm, nhưng nếu mình im lặng thì nó tự do còn mình bóc lịch những 25 năm. Mình sẽ là kẻ giơ đầu chịu báng. Nếu mình giúp nó bằng cách giữ im lặng thì chắc gì nó lại không tố cáo mình?”

Đây là một ví dụ tiêu biểu cho tình trạng tiến thoái lưỡng nan gây nên bởi các hành vi độc lập mang tính duy lý. Kết quả tốt nhất cho một bên là tố cáo bên còn lại và được tự do. Kết quả tốt thứ hai là cả hai cùng im lặng và hưởng án tù 1 năm. Kết quả tệ hơn là cả hai cùng tố cáo nhau và rồi lãnh án 10 năm tù. Nhưng tệ nhất vẫn là bị đâm sau lưng trong trường hợp giữ im lặng trong khi bên còn lại tố cáo, và sau đó kẻ giữ im lặng phải ngồi tù 25 năm. Nếu mỗi bên lựa chọn giải pháp tốt nhất cho mình thì cả hai sẽ phải hứng chịu một kết quả xấu. Chọn phương án tốt nhất, tức là tự do, đồng nghĩa với một lựa chọn duy lý, song nếu cả hai đều đơn phương chọn phương án tốt nhất cho mình thì cả hai lại phải cùng gánh chịu một hậu quả xấu. Khi không có giao tiếp thì việc hợp tác trở nên khó khăn. Nếu có thể nói chuyện với nhau, hai bên có thể thoả thuận cùng giữ im lặng và sẽ cùng ngồi tù chỉ trong một năm.

Tuy nhiên, ngay cả khi có thể giao tiếp với nhau thì vẫn nảy sinh những vấn đề không dễ giải quyết: đó là lòng tin và mức độ đáng tin cậy. Trong câu chuyện lưỡng nan của người tù, mỗi nghi phạm có thể tự nhủ rằng: “Chúng ta đều là những tên buôn ma tuý. Ta đã chứng kiến cách làm ăn của hắn. Sau khi thoả thuận cùng im lặng, ta làm sao biết liệu hắn có phủi tay mà nói: “À ha, ta đã thuyết phục được hắn giữ im lặng. Giờ ta sẽ chọn cho mình giải pháp tốt nhất mà không sợ bị ngồi tù nữa.” Tương tự như vậy, trong chính trị quốc tế, thiếu trao đổi và lòng tin sẽ khiến các quốc gia phải tự lo cho an ninh của mình dù biết rằng nếu làm như vậy cuối cùng sẽ khiến an ninh chung của các quốc gia cùng suy yếu. Nói cách khác, một quốc gia có thể lên tiếng rằng: “Anh đừng có tăng cường vũ trang nhé, tôi cũng sẽ không tăng cường vũ trang và chúng ta sẽ cùng chung sống với nhau hạnh phúc mãi mãi.” Nhưng quốc gia còn lại sẽ phải tự hỏi liệu mình có dám tin những gì quốc gia đầu tiên nói hay không.

-Theo Joseph Nye, Understanding International Conflicts, trang 16-17–

Trong một lần đi Nepal cùng với thầy Huyền Diệu, có một chi tiết thầy khuyên

Kinh doanh làm ăn nếu phải hợp tác thì nên chọn bạn làm cùng là người tin vào luật nhân quả.

Theo tôi đây chính là mấu chốt để giải quyết cái logic nêu trên để giải quyết hầu như mọi vấn đề, mọi tranh chấp, mọi kèn cự trong việc hợp tác. Nếu như tin vào luật nhân quả thì mọi suy nghị hành vi của chúng ta đều có xu hướng cho đi để nhận lại một cách thông minh và đôi bên cùng có lợi, một cách lâu dài. Nó như sao Bắc đẩu treo cao định hướng, hướng dẫn suy nghĩ và hành vi của chúng ta.

Leave a comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Create your website at WordPress.com
Get started
%d bloggers like this: